Piponun tütün tarihi içinde ilgi çekici yeri vardır. Çünkü tütün tarzının en eskisidir: M.Ö. 1.yüzyıllarda Güney Amerika’da Azdek kabilesi tarafından tütünler kurutulup, dövülmüş halde ilkel bir pipo benzeri çanaklardan içiyorlar. Dolayısıyla tütün tarihinin kaynağına inildiğinde pipo tüketim biçimi, tütünün ilk kullanış şekli olduğu görülür.
Daha yakın geçmişimize XVII-XVIII. Yüzyıllara bir göz attığımızda ise Avrupa’da pipo ile tütün tüketiminin Hollandalılar tarafından yaygınlaştırıldığını, soyluların ve bazı tiryakilerin Hollanda pipolarını kullandığını tarihi belgelerde görmekteyiz.
Piponun kıymetini 1782 yılında Şair Pfeffel bir şiirinde şöyle dile getirmiş; “ve mükafatımız ben ölürsem, Türk piposu olsun”
Görülüyor ki o yıllarda pipo miras bırakılacak kadar değerli bir nesne sayılıyormuş.
Bugün Dünyada pipo ile tütün tüketimi 3.sırada yer almaktadır. Pipo tütünü olarak kullanılan tütünlerin en büyük kısmını sakları ile hasat edilen, tepe kırımı tatbik edilen, kapalı hangarlarda çoğu zaman aroma ve koku verici bitkilerin yakılması ile ateşte kurutulan tütünler teşkil etmektedir.
Dünyada Amerikan harman tipinin ilk kilometre taşını oluşturan pipo tütünü harman çeşitleri, sayıları sonsuz denecek kadar fazladır. Ülkemizde pipo tütün üretimi 1950 ‘li yıllar öncesi başlamıştır ve halen İstanbul Cibali Sigara Fabrikasında pipo tütünü üretimi yapılmaktadır. Çünkü bizde de bu tütünün tüketimini yapan zevkliler vardır.
Ülkemizin pipo tütünü mamul çeşitleri:
- Türk pipo tütünü
- Yayladağ pipo tütünü olmak üzere 2 çeşitten oluşmaktadır.
Bunların üretim yöntemlerini incelediğimizde harman uygulamasında aralarında benzer noktalarla beraber bazı küçük farkların da olduğunu göreceğiz. Tabii her 2 çeşit ayrı ayrı içim zevkine hitap etmektedir. Genelde pipo tütün harmanları, purolar gibi yanma ürünü olan dumanın reaksiyonu alkali karakterli oluşur.
17. 1-TÜRK PİPO TÜTÜNÜ
Bütünüyle kendi Türk tipi tütünlerimizin Yayladağ, Bitlis, İzmir ve Adıyaman menşeylerinin Birinci (AG) nevilerinden oluşan harmandır. Reçete oranları sabit kalmakla beraber örneğin şöyledir;
| Menşe | Nevi | % Oranı |
| Yayladağ | AG | 50 |
| Bitlis | AG | 22 |
| İzmir | AG | 12 |
| Adıyaman | AG | 16 |
Yanması kötü olan İzmir menşeyi zaman zaman Düzce menşeyiyle değiştirilmektedir. Bizde pipo tütününün piyasada sürümü az olduğu için harman miktarları genelde 100 kilogramdan oluşmaktadır. Üretiminde tütünler önce % 20 oranında tavlandırılır ve damar alma işlemine tabi tutulur. Uygulama gerek el ile gerekse makine ile yapılır.
El ile damar alma işleminde yapraklar tek, tek sol el ile yaprağın uç kısmından tutulur, ardından sağ el ile damar ucundan tutular ve sıyrılarak çekilir.
Makine ile damar alma çok daha üretkendir. Büyük miktarda pipo tütünü üreten sanayi kollarında bu işlem tamamen makine ile yapılmaktadır ve tavlandırılmış tütünlerin damarları makinelerin tamburalarında bulunan özel tırnaklar tarafından sıyrılır.
Türk pipo üretiminin ikinci aşaması soslamadır. Önce damarları alınmış tütünler ile ince damarları olan ve damar gerektirmeyen İzmir, Düzce vb. menşeyler katılarak iyice harmanlanır. Sonra harmanlanmış tütünler bir sevk bandı ile sos silindirine aktarılır ve sosu verilir.
Soslama, püskürtme yöntemi ile yayılır ve soslanan tütünlerin rutubeti % 18-20 dir. Böylece tütünler özel arabalarda bir dinlendirmeye alınır.
Nedeni muayyen bir sıcaklıkta buharlaştırılarak verilen sosların tütünün bünyesine tat verici maddelerin iyice yerleştirilmesidir. Dinlenmeden sonra tütünlerin rutubetinin % 13 - 13.5 düşürülmesine özen gösterilir. Hala Türk pipo tütününün soslanmasında kullanılan madde çeşitleri ve kullanma oranları şöyledir.
| Kullanılan Maddeler | Yüzde Oaranları |
| Meyan Balı | 2 |
| Keçiboynuzu | 0.5 |
| İncir Özü | 0.5 |
| Bal |
2 |
| Benzuat ve Süt | 0.5 |
| Yanma Tozu (Sodyum Nitrat) | 0.25 |
|
Propilen veya dietilen glikol |
0.25 |
| Su | 7 |
Not : Bu oranlar harmanın miktarına değişir ve soslar harmana 28 -29 derece sıcaklıkta ısıtılarak verilir.
Üretimin diğer önemli diğer önemli aşamasıdır. Soslamadan sonra kurutulmuş ve özel harman arabalarında dinlendirilen tütünler kokulama işinin yapıldığı yere getirilir. Buradaki tütünler aşağıda belirtilen maddelerden belirtilen oranlarda hazırlanmış koku karışı püskürtme yöntemi ile kokulanır.
| Kullanılan Maddeler | Yüzde Oaranları |
| Prune | 6 |
| Rom | 3 |
|
Cavandısh |
2 |
|
Propilen glikol |
2 |
| Maple | 2 |
|
Nevy Cut |
1.2 |
|
Tonga Been |
0.6 |
|
Fixatör |
0.2 |
|
Alkol |
10.9 |
|
Su |
3.3 |
Böylece kokulanmış tütünler yeniden 1 gün dinlenmeye alınır ve arabaların üstüne branda örtülür. Dinlendirilmelerinin amacı kokunun mütecanis ve absorbe edilmesidir.
Soslama ve kokulama işlemi bitmiş ve dinlenmiş olan pipoluk tütünler kıyıma hazırlık olmak üzere 5 er kilo ağırlığında tartılıp şekil preslerinde preslenir. Sonra şekillendirilen kalıplar yine 24 saat dinlendirilmek üzere bekleme preslerine konulup sıkıştırılır.
Böylece iyice preslenmiş, sosunu ve kokusunu bünyesine geçirmiş tütün kalıpları bir giyotin makinası ile 4 eşit parçaya bölünür. Buradan kıyım makinesine aktarılan tütünler 1- 1.2 mm eninde kıyılırlar.
- YAYLADAĞ PİPO TÜTÜN ÜRETİMİ
Yayladağ pipo tütün üretimi fabrikasyonunda Türk pipo tütününe göre değişen uygulamalar;
- harman reçetesi
- soslama ve kokulama maddeleri ile oranları
- kokulamadan önce kıyılması
- pres kalıplarına konmayışıdır.
Bunların dışında damar almadan ambalaja kadar yapılacak bütün işlemler Türk pipo tütünü ile aynıdır. Hatta satışı fazla olmadığından harmanı bile 100 kg üzerinden yapılır.
Yayladağ pipo tütünü harmanının tütün menşeyleri, iştirak oranları şöyle bir reçetede toplanmıştır.
| Menşey | Grad | Yüzde Oranı |
| Yayladağ | AG | 40 |
| Bitlis | AG | 24 |
| İzmir | AG | 12 |
| İsli tütün (İthal tütün) | 24 |
Not: İsli tütün, Fire Cured yöntemiyle, yani aroma ve koku verici ağaçların ateşi ile üzerlerine is sindirilerek kurutulan tütündür.
Yayladağ Pipo Tütünün Sos ve Oranları:
| Kullanılan Maddeler | Yüzde Oaranları |
|
Dietilen Glikol |
2 |
| Bal | 1 |
| Pekmez | 1 |
| Sodyum Nitrat |
0.5 |
| Benzuat | 0.25 |
| Su | 6 |
Yayladağ Pipo Tütünün Koku Maddeleri ve Oranları
| Kullanılan Maddeler | Yüzde Oaranları |
| Maple | 0.15 |
| Rom | 0.10 |
|
Latakya |
0.10 |
|
Canandish |
0.075 |
| Su | 0.225 |
|
Alkol |
0.65 |
|
Diganoz |
0.65 |
Her yapıtın olduğu gibi üretimin son aşaması paketleme ve ambalajdan ibarettir.
Kıyımdan sonra pipoluk tütünler % 14-14.5 tavda ve 50 ‘şer gramlık miktarda olmak üzere tartılarak, önce tav,sos ve kokusunu kaybetmesi için naylon torbalara konur. Torbanın ağzı yapıştırılır. Sonra bu torbacıklar kağıttan pipo dış kılıfına konur. Pipo dış kılıfı katlanarak bir ucundan fiyat pulu ile yapıştırılır.
Ardından 50 ‘şer gramlık pipo poşetlerinde 10 adedi bir grupman içine konur. Üzerine grupman etiketi yapıştırılır. Sonra 12 adet grupmanlı pipo 1 adet oluklu karton kutuya yerleştirilip ağzı bant ile yapıştırılır. Kutu etiketi yapıştırılır. Sonra karton kutu etiketi üzerine grupman adedi, kilogram cinsi ve üretim tarihi yazılır. Bu durumda kutular yapışkan kağıt ile çemberlenerek satış için piyasaya verilecek duruma gelmiş olur.