İÇİNDEKİLER

1. TARIMDA DEĞİŞİM VE GELİŞMELER

1.1 TARIMIN ÜLKE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ

1.2 TARIM NÜFUSU VE İSTİHDAM

1.3 ARAZİ KULLANIMI

1.4 TARIMSAL ÜRETİM

1.4.1 Bitkisel Üretim

1.4.2 Hayvansal Üretim

1.4.3 Su Ürünleri Üretimi

2. TARIMSAL YAPIMIZDAKİ BOZUKLUKLAR

3. YENİDEN YAPILANMANIN AMAÇ VE İLKELERİ

4. YENİDEN YAPILANMA İLE İLGİLİ DÜZENLEMELER

4.1 GEREKLİ YASAL DÜZENLEMELER  

1. TARIMDA DEĞİŞİM VE GELİŞMELER

GİRİŞ

Tarım sektörü, Cumhuriyetimizin kuruluşundan günümüze kadar, ülkemizin ekonomik ve sosyal gelişmesinde çok önemli görevler üstlenmiş ve bu görevini günümüze kadar etkin bir şekilde sürdürmüştür.

Tarım sektörü bu zaman içinde daima ekonominin temel unsuru olmuş, ancak, 1960’dan sonra gelişme önceliğinin sanayi sektörüne kaydırılmasından ve diğer sektörlerin buna paralel olarak gelişmesinden sonra ekonomi içindeki yüzde payı zaman içinde azalmaya başlamıştır.

Ancak, tarım sektörü bu gelişmelere rağmen yine de halkımızın büyük bir çoğunluğuna gelir ve istihdam sağlaması açısından tarihi önemini halen sürdürmektedir. Nitekim kırsal alanda yaşayan insanımızın en başta gelen istihdam kaynağı tarımdır. Ülke genelinde halkımızın yaklaşık %35’i tarım sektöründe bulunurken, aktif işgücünün de halen %45’i bu sektörde istihdam edilmektedir. Sadece gelir ve istihdam yönünden bile çok önemli bir potansiyele sahip olan tarım sektörünün, bir de bugün için stratejik bir silah olan gıda ürünleri üretimi, giyinme, beslenme, sağlıklı çevrenin oluşması ve korunması,ekolojik dengenin kurulması ve sürdürülebilirliği yönünden tüm ülke halkını ilgilendirdiği de düşünüldüğünde, sektörün ne derece önemli ve etkili bir sektör olduğu ortaya çıkmaktadır.

1.1 TARIMIN ÜLKE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ

Tarım sektörünün GSMH içindeki payı, Cumhuriyet dönemi başlarında %90’lar seviyesinde seyretmiş, ancak yukarıda da bahsedildiği gibi diğer sektörlerin gelişmesine paralel olarak bu oran yıllar itibariyle azalma göstermiştir. Sektörün payı 1980 yılında %26 seviyesine inmiş, 1997 yılında ise yaklaşık % 15 olmuştur.

Tarım sektöründe kişi başına düşen milli gelirde yıllar itibariyle düşüş olmasına rağmen, ülke genelinde kişi başına düşen milli gelirin yine de oldukça altındadır. Tablo 1’de görüldüğü gibi 1980 yılında kişi başına milli gelir 1337 dolar iken, aynı yıl tarım sektöründe kişi başına düşen milli gelir 611 dolar olmuştur. 1998 yılında ise kişi başına düşen milli gelir 3387 dolara çıkarken tarım sektöründe kişi başına düşen milli gelir ise 1429 dolara yükselmiştir. Yapılan bu değerlendirmeler ışığında; ülke nüfusunun yaklaşık %40’ını meydana getiren tarım sektörünün milli gelirden aldığı payın %15’lerde kaldığı görülmektedir. Kırsal fakirlik olarak adlandırılacak bu yapının düzeltilmesi , tarım sektörünün görevi olduğu kadar diğer sektörlerinde görevi olmalıdır.

Tablo: 1 Gayri Safi Milli Hasıla Ve Kişi Başına Düşen Milli Gelir

Yıllar	GSMH (Milyon Dolar)	Kişi başına GSMH	Tarımda GSMH   (Milyon $)	Tarım sektöründe kişi başına düşen GSMH (dolar)
1980	59.417	1.337	15.323	611
1985	61.585	1.216	12.039	506
1990	135.688	2.403	23.467	1.014
1995	128.472	2.059	19.068	848
1996	190.803	3.052	31.717	1.418
1997	195.361	3.110	28.921	1.304
1998	213.386	3.387	31.589	1.429

Kaynak: Die

 

Tarım sektöründe yaşanan tüm gelişmelere rağmen, tarımın genel ihracat içindeki payı da son yıllarda sürekli düşüş kaydetmiştir. 1965 yılında %75.8 olan bu pay, 1970 yılında %79.4’e yükselmiş ve bu yıldan sonra da düşüş devam etmiştir. Bu pay, 1980 yılında %57.5, 1990 yılında %18.1, 1995 yılında %10.6 ve 1998 yılında ise %10.8 olmuştur. Ancak, aynı dönemler itibariyle tarım ürünleri ithalatının genel ithalata oranında da önemli düşüşler yaşanmış; 1965 yılında %35.9 olan tarım ürünleri ithalatının genel ithalata oranı 1998’de yaklaşık %5.7 olmuştur (Tablo:2). Ancak burada tarım ürünü ve sanayi ürünü kavramlarından kaynaklanan yanlış bir değerlendirme vardır. Avrupa Birliğinin kuruluş anayasası olan Roma Anlaşmasının 38. Maddesi tarım ürünlerini “bitki, hayvan ve su ürünlerinin ilk işlenme aşamasındaki ürünler” olarak tanımlamaktadır.

TABLO: 2 – Türkiye’nin Dış Ticareti Ve Dış Ticaretinde Tarımın Payı

	İHRACAT			İTHALAT
Yıllar	Genel İhracat	Tarım Ürünleri İhracatı	Tarımın Genel İhracattaki Payı ( % )	Genel İthalat	Tarım Ürünleri İthalatı	Tarımın Genel İthalattaki Payı ( % )
1965	464	352	75,86	672	241	35,86
1970	558	433	79,39	948	446	47,05
1975	1.401	793	56,60	4.739	1.961	41,38
1980	2.910	1.672	57,46	7.909	51	0,64
1985	7.958	1.719	21,60	11.343	375	3,31
1990	12.959	2.347	18,11	22.302	1.318	5,91
1995	21.636	2.307	10,66	35.708	2.444	6,84
1996	23.224	2.659	11,45	43.627	2.885	6,61
1997	26.261	2.893	11,02	48.559	3.093	6,37
1998	26.974	2.913	10,80	45.935	2.597	5,65

Kaynak : Dış Ticaret Müsteşarlığı

Bu tanım çerçevesinde sadece ayçiçeği, soya ve kolza değil, bunlardan elde edilen sıvı ve katı yağlar; sadece canlı hayvanlar değil, bunların etleri ve etlerinin ilk işlenme aşaması olan soğutulmuş, dondurulmuş, çeşitli şekillerde muhafaza edilmiş ve işlenmiş ürünler de tarım ürünüdür. Aynı şekilde; süt, yoğurt, tereyağı, peynir, çeşitli şekillerde işlenmiş su ürünleri, şeker, her türlü işlenmiş meyve ve sebze de tarım ürünü olarak sınıflandırılmaktadır. Türkiye’de ise tarımsal hammaddelerin ilk işlenme aşamasında elde edilen ürünler sanayi ürünleri olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle dış ticaret içinde tarım ürünleri payı diğer sınıflandırmaya göre hesaplanacak olandan daha düşük görülmektedir.

Bu değerlendirmelere son zamanlarda önemli bir artış gösteren tarımsal sanayi ürünleri ihracatından gelen pay da dahil edilirse, tarım sektörünün ülke ekonomisine sağladığı ihracat potansiyelinin, verilen rakamların 4-5 kat daha fazlası olduğu görülmektedir.

 

Fakat, genel ticaret dengesi yönünden tarım sektörünün ihracat fazlası veren bir yapıdan, ithalatçı olma özelliğine doğru yöneldiği görülmektedir. Başta et ve canlı hayvan olmak üzere ülkemize illegal yoldan giren ürünlerin değerini de ithalat rakamlarına ilave ettiğimizde, ithalat lehine yaklaşık 1 milyar dolarlık bir fazlalık olduğu görülmektedir. Bu da ülkemizin tarım ürünlerinde net ithalatçı konumuna doğru yön değiştirdiği anlamına gelmektedir.

1.2 TARIM NÜFUSU VE İSTİHDAM

Tablo: 3 – Toplam Nüfus Ve Kır Nüfusun Toplam İçindeki Payı (%)

YILLAR	TOPLAM NÜFUS	ŞEHİR NÜFUSU	KIR NÜFUSU	KIR NÜFUSUN TOPLAM NÜFUSA ORANI (%)
1927	13.648.270	3.305.879	10.342.391	76
1940	17.820.950	4.346.249	13.474.701	76
1950	20.947.188	5.244.337	15.702.851	75
1960	27.754.820	8.859.731	18.895.089	68
1970	35.605.176	13.691.101	21.914.075	62
1980	44.437.000	19.345.050	25.091.950	56
1990	56.473.000	33.327.000	23.146.000	41
1998	63.000.000	40.900.000	22.100.000	35

Kaynak :Die

 

İlk nüfus sayımının yapıldığı yıl olan 1927 yılında toplam nüfusumuzun yaklaşık %76’lık bölümü yani 10.3 milyon insan kırsal kesimde yaşarken, tarım sektöründe teknolojinin ve diğer sektörlerin gelişmesine paralel olarak tarım nüfusu oransal olarak düşmüştür. Bu oran 1990 yılında yaklaşık %41 , 1998 yılında ise %35 olmuştur. Yetmiş Yıllık dönemde kırsal kesimdeki nüfusta oransal olarak yaklaşık %60’lık düşüş olmasına rağmen, bugün hala yaklaşık 22 milyon insan kırsal kesimde yaşamaktadır (Tablo.3).

 

Tarım sektörünün Cumhuriyet tarihi boyunca istihdamda ne kadar önemli bir yer işgal ettiği yukarıda verilen tablodan görülmektedir. 1923 yılında sivil istihdamın %90’ı tarım sektöründe yer alırken , bu oran bugün halen istihdamda %45 gibi önemli bir yer almaktadır(Tablo.4).

Tablo: 4 – Sivil İstihdam ( 12 + Yaş, 1000 Kişi)

YILLAR	TOPLAM İSTİHDAM	TARIM SEKTÖRÜNDEKİ İSTİHDAM	TOPLAM İSTİHDAMDA TARIMIN PAYI    (%)
1923	5.371	4.850	90
1930	6.372	5.605	88
1940	7.745	6.699	86
1950	9.363	7.939	85
1960	11.945	8.940	75
1970	13.768	8.835	64
1980	16.523	8.960	54
1985	17.547	8.837	50
1990	19.323	9.233	48
1995	20.834	9.880	47
1996	21.698	9.962	46
1997	21.201	9.607	45

Kaynak :Die

1.3 ARAZİ KULLANIMI

 

Türkiye toplam 77.9 milyon hektar alan sahip olup, bu alanın yaklaşık %26’sını orman, %16’sını çayır ve meralar, %35’ini ekili-dikili alanlar oluşturmaktadır. Ülkemizin bu toplam ekili-dikili alanı 1960 yılında yaklaşık 25 milyon hektar iken, bu alan tarıma yeni alanların kazandırılması ile 1997 yılında 27 milyon hektara çıkmıştır. Tarım alanları içerisinde de tarla alanı %86 ile en yüksek paya sahiptir. Bu alanı sırasıyla meyve , sebze ve bağ alanları izlemektedir. Tarım alanlarının artışında sağlanan bu gelişmenin en önemli faktörlerinden birisi, Bakanlığımız tarafından gerçekleştirilen “Nadas Alanlarının Daraltılması Projesi” uygulamasıdır. Tablo 5’de de görüldüğü gibi, bu projenin uygulanması ile nadasa bırakılan alanlar 8 milyon hektardan 5 milyon hektara düşmüştür.

Tablo – 5 Tarım Alanlarının Kullanışa Göre Dağılımı ( 1000 Ha.)

YILLAR	EKİLEN ALAN	NADAS	İŞLENEN TARLA	SEBZE ALANI	BAĞ ALANI	MEYVE ALANI	ZEYTİN ALANI	TOPLAM
1960	15.305	7.959	23.264	-	782	730	548	25.324
1970	15.591	8.705	24.296	447	845	1.019	731	27.338
1975	16.241	8.177	24.418	490	790	1.163	801	27.662
1980	16.372	8.188	24.560	596	820	1.386	813	28.175
1985	17.908	6.025	23.933	662	625	1.470	816	27.506
1990	18.868	5.324	24.192	635	580	1.583	866	27.856
1995	18.464	5.124	23.588	785	565	1.340	556	26.834
1997	18.640	5.003	23.643	775	545	1.386	652	27.001

Kaynak : Die

 

Ülkemiz tarımının yaşadığı en önemli sorunların başında işletmelerin küçük olması gelmektedir. İşletme sayısının artışına paralel olarak işletmeler de küçülmektedir. 1950 yılında toplam işletme sayısı yaklaşık 2.5 milyon iken, 1-20 dekar arasında işletme büyüklüğüne sahip işletmelerin oranı %30.6, 21-50 dekar arasında işletme büyüklüğüne sahip işletmelerin oranı ise %31.6’dır. Bir diğer değerlendirme ile, işletmelerin %62.2’si 50 dekarın altındadır.

Aynı değerlendirmeyi, son tarım sayımının yapıldığı 1991 yılı için yapacak olursak; işletme sayısının yaklaşık 4 milyona çıktığı görülmektedir. Buna paralel olarak da 50 dekarın altında işletme büyüklüğüne sahip işletmelerin oranının %67.8 ‘e ulaştığı görülmektedir (Tablo.6). Bugün yapılan tahminler işletme sayısının her geçen gün arttığını ve 4 milyonun çok üzerinde olduğunu göstermektedir. Teknoloji kullanımı ve dolayısıyla verimliliği olumsuz yönde etkileyen, böylece üretim maliyetlerinin yüksek olmasına neden olan bu yapılaşmanın yasal ve kurumsal düzenlemelerle bir an önce çözümlenmesi gerekmektedir.

Tablo: 6 – Tarım İşletmelerinin Büyüklüklerine Göre Dağılımı

	1950		1963			1970			1980			1991
İşletme Genişliği (Da)	İşletme Sayısı   ( % )	İşlenen Alan   ( % )		İşletme Sayısı   ( % )	İşlenen Alan   ( % )		İşletme Sayısı   ( % )	İşlenen Alan   ( % )		İşletme Sayısı   ( % )	İşlenen Alan   ( % )		İşletme Sayısı   ( % )	İşlenen Alan   ( % )
1-20	30,6	4,3		40,9	6,9		44,2	10,4		28,4	4,1		36,7	5,6
21-50	31,6	14,3		27,9	16,9		28,7	16,8		32,7	15,9		31,1	16,6
51-100	21,8	20,7		18,1	23,3		15,6	21		20,8	21,3		17,5	19,9
101-200	10,3	19,3		9,4	23,2		7,8	21		11,8	23,8		9,4	20,9
201-500	4,2	16,6		3,2	16,6		3,1	19,6		5,5	22,7		4,4	19,8
501-<	1,5	24,8		0,5	13,1		0,6	11,2		0,8	12,2		0,9	17,2
Toplam İşletme ve Alanlar   (BinAd-Ha.)	2527,8	19.452		3100,9	17143		3058,9	17065		3558,8	22764		3966,8	23451

Kaynak :Die

Yine tarım sektörümüzün yapısından kaynaklanan bir diğer önemli problemi de arazi parça sayısının fazla olmasıdır. 1963 yılında 6 ve üzeri parçaya sahip işletmelerin toplam içindeki oranı %49.4 iken, bu oran 1991 yılında %65.8’e yükselmiştir (Tablo7). Ülkemizde yıllar itibariyle bir taraftan işletmeler küçülürken, bir taraftan da işletmelerdeki arazi parça sayısı artış göstermektedir.

Tablo: 7- İşletmelerde Arazi Parça Sayısı

	1963					1980					1991
İşletmelerde Arazi Parça Sayısı	İşletme Sayısı ( 1000)	%	Parça Sayısı	%	İşletme Sayısı ( 1000)		%	Parça Sayısı	%	İşletme Sayısı ( 1000)		%	Parça Sayısı	%
1–3	943	30,4	1.910	10,5	1.270		35,7	2.667	11,6	1.716		43,3	3.306	15,4
4-5	617	19,9	2.778	15,3	797		22,4	3.577	15,6	904		22,8	4.049	18,8
6-9	773	24,9	5.795	31,9	791		22,2	5.603	24,5	760		19,2	5.365	24,9
10>	768	24,8	7.684	42,3	701		19,7	11.057	48,3	587		14,8	8.804	40,9
TOPLAM	3.101	100	18.167	100	3.559		100	22.904	100	3.967		100	21.524	100

Kaynak : Die

 

1.4 TARIMSAL ÜRETİM

1.4.1 Bitkisel Üretim

Bu gelişmelere rağmen bazı tarımsal ürünlerin üretimlerinde önemli artışlar sağlanmıştır. 1960-1998 yılları arasında; buğday üretimi %148 oranında, ayçiçeği üretimi yaklaşık %599 oranında, şekerpancarı üretimi yaklaşık %400 oranında artış göstermiştir.

Üretimde yaşanan bu gelişmelerde verimlilikte sağlanan gelişmeler önemli rol oynamıştır. Tarım alanlarının kullanımının sınırına yaklaştığımız düşünülürse, verimlilikte sağlanan ve sağlanacak artışların önemi daha iyi anlaşılacaktır. 1960-1998 Dönemi incelendiğinde buğdayda %104, mısırda %167, şekerpancarında %84 oranında verim artışı sağlanmış olduğu görülmektedir (Tablo.8).

 

Tablo: 8 –Önemli Ürünlerde Üretim Ve Verim Artışı

	Üretim ve Artışı ( Ton )			Verim ve Artışı ( Kg./Da.)
Ürünler	1960	1998	% Artış	1960	1998	% Artış
Buğday	8.450.000	21.000.000	148	109	223	104
Arpa	3.700.000	9.000.000	6	130	240	84
Mısır	1.090.000	2.200.000	101	156	418	167
Pirinç	110.000	180.000	71	110	518	371
Nohut	97.000	652.000	544	112	94	-16
Ş. Pancarı	4.384.647	20.000.000	400	2,160	3,989	84
Pamuk	175.500	790.000	350	28	102	274
Ayçiçeği	123.000	880.000	599	89	146	61

Kaynak:Die

Verimlilikte sağlanan artışlarda teknoloji ve bilginin tarıma aktarılması önemli rol oynamıştır. Bir taraftan çeşit ıslahında, diğer taraftan da mekanizasyonda önemli gelişmeler sağlanmıştır. 1975 yılında traktör sayısı 243 bin civarında iken, 1998 yılında bu sayı yaklaşık 1 milyona ulaşmıştır (Tablo.9). Traktör sayısındaki bu gelişmeye paralel olarak traktörle kullanılan ekipman sayısında da aynı gelişme yaşanmıştır.

Tablo: 9 – Tarımsal Mekanizasyondaki Gelişmeler

Yıllar	Traktör Sayısı	Kulaklı Pulluk Sayısı	Kültivatör Sayısı
1975	243.066	206.043	62.894
1980	436.369	388.655	147.436
1985	583.974	506.904	217.827
1990	692.454	645.582	284.677
1995	776.863	744.986	329.422
1997	874.995	819.362	369.040
1998	1.000.000	880.000	410.000

Kaynak :Die (*) Tahmin

1.4.2 Hayvansal Üretim

Ülkemiz hayvan sayısında özellikle son yıllarda önemli düşüşler yaşanmıştır. 1975 yılında 41 milyon baş olan koyun sayısı 1998 yılında yaklaşık 30 milyona düşmüştür (Tablo.10). Bugün bu sayının daha da aşağılara düştüğü tahmin edilmektedir. Sığır sayısında da düşüş yaşanmış olmasına rağmen, aynı dönem içinde sığır popülasyonunda kültür-melez oranı, buna bağlı olarak da verimlilikte artış sağlanmıştır.

Tablo: 10 – Hayvan Sayısı

Yıllar	Toplam Koyun	Kıl Keçisi	Tiftik Keçisi	Sığır
				Toplam	Kültür + Melez	Yerli
1971	37.008.000	15.042.000	4.127.000	12.939.000	-	-
1975	41.366.000	15.216.000	3.547.000	13.751.000	-	-
1980	48.630.000	15.385.000	3.658.000	15.894.000	-	-
1985	42.500.000	11.233.000	2.103.000	12.466.000	-	-
1990	40.553.000	9.698.000	1.279.000	11.377.000	4.683.000	6.694.000
1995	33.791.000	8.397.000	714.000	11.789.000	6.478.000	5.311.000
1998	29.435.000	7.523.000	534.000	11.031.000	6.428.000	4.603.000

Kaynak:Die

Ülkemiz hayvan sayılarında görülen düşüşe rağmen 1960-1997 yılları arasında süt üretiminde, özellikle de inek sütü üretiminde, çok önemli gelişmeler yaşanmıştır (Tablo.11).Bu gelişmelerin en önemli nedeni, daha öncede ifade edildiği gibi Bakanlığımızca, daha sonra da bazı bölgelerde özel sektörün katılımı ile yürütülen suni tohumlama çalışmaları sonucu kültür-melez hayvan sayısında sağlanan artış olmuştur.

Tablo: 11- Süt Üretimi ( Ton )

Yıllar	Koyun	Keçi	İnek	Manda	TOPLAM
1960	882.000	811.000	2.240.000	257.900	4.192.000
1970	859.000	613.000	2.551.000	279.000	4.302.000
1980	1.147.000	630.000	3.421.000	273.000	5.472.000
1990	1.145.000	337.000	7.960.000	174.000	9.617.000
1995	934.000	277.000	9.275.000	114.000	10.601.000
1996	921.000	265.000	9.465.000	108.000	10.760.000
1997	826.000	249.000	8.914.000	86.000	10.076.000
1998	813.000	245.000	8.832.000	80.000	9.970.000

KAYNAK:DİE 1998 Yılı Geçici Tahmin

Tablo:12- Et Üretimi ( Ton )

YILLAR	KÜÇÜKBAŞ	BÜYÜKBAŞ	TOPLAM
1960	87.500	74.000	161.500
1965	87.800	89.200	177.000
1970	108.000	110.200	218.200
1975	119.000	128.000	247.000
1980	84.600	119.400	204.000
1985	190.400	307.200	497.600
1990	166.000	340.500	506.500
1995	116.200	298.500	414.700
1996	114.400	305.000	415.400
1997	131.700	385.200	516.900
1998	169.100	364.000	533.100

KAYNAK:DİE 1998 Yılı geçici tahmin

Yine aynı dönem itibariyle kırmızı et üretimine baktığımızda; 1960 yılında 161 bin ton olan kırmızı et üretiminin 1998 yılında 532 bin ton civarına çıktığı görülmektedir (Tablo:12). Ancak, sığır, koyun ve keçi populasyonunun et üretimi için biyolojik gerçekler dikkate alınarak bir değerlendirme yapıldığında üretim unsurlarının değişik değerlerine göre kırmızı et üretimi yaklaşık 1 milyon ton olarak hesaplanmaktadır.

Hayvancılık sektörünün önemli bir alt sektörünü oluşturan tavukçuluk sektöründe son yıllarda önemli gelişmeler yaşanmıştır (Tablo:13). Bugün bu sektör üretim miktarı ve teknoloji olarak arzu edilen seviyeye ulaşmıştır. Ancak, bugün sektörün içinde bulunduğu en önemli sorun ihracat imkanının daralması nedeni ile ürünlerin yurt içinde maliyetinin altında satılmak zorunda kalınmasıdır.

TABLO 13 – Beyaz Et Ve Yumurta Üretimi ( Bin Ton )

	1984	1990	1995	1997	1998
Beyaz et üretimi	260	415	496	550	585
Yumurta üretimi	300	411	515	532	550

Kaynak: Die

1.4.3 Su Ürünleri Üretimi

Su ürünleri üretim miktarımız değerlendirildiğinde; avcılık yolu ile elde edilen su ürünleri üretiminde düşüş gözlenirken; iç su ve deniz balıkçılığı yetiştiriciliğinde gelişme sağlandığı görülmektedir. Ancak, bugün için su ürünleri üretiminin içinde bulunduğu en önemli sorunlardan birisi olan çok başlılığın doğurduğu sahipsizlikten kurtarılması sağlanmalıdır

Tablo: 14 – Su Ürünleri Üretimi

	Avcılık ( Ton )		Yetiştiricilik ( Ton )		Toplam
	İç Su	Deniz	İç Su	Deniz
1986	40.200	539.500	3.040	35	582.900
1987	41.800	583.000	3.205	95	627.900
1988	48.500	623.000	3.965	135	676.000
1989	42.800	410.000	3.500	850	457.000
1990	37.300	342.000	4.200	1.500	385.000
1991	39.400	317.400	4.500	3.300	364.700
1992	40.400	305.000	6.500	2.700	354.300
1993	41.600	502.000	7.400	5.000	556.000
1994	42.800	542.200	7.200	8.700	601.000
1995	45.000	582.600	13.000	8.500	649.000
1996	42.200	474.200	18.000	15.200	549.600
1997	50.400	404.300	27.300	18.100	500.200
1998	54.500	428.800	33.300	23.400	557.800

KAYNAK: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı *1998 Tahmini rakam

Tarım sektöründe; yukarıda ifade edilmeye çalışılan tüm bu olumlu gelişmeler yaşanmış olmasına rağmen, uygulanan politikalar zamanla sektör ve milli ekonomi için bazı olumsuzluklar da doğurmaya başlamış, en önemlisi tarımsal üretim yapısında dengesizlikler meydana gelmiştir. Yani, tarımsal üretim iç ve dış pazar taleplerine göre değil de, siyasi tercihlerle yönlendirilmiş, bu da kamu kaynaklarının dengeli ve etkili kullanılamamasına yol açmıştır. Daha sonra her ne kadar tarımsal pazarda serbest rekabet şartları uygulanmaya çalışılmış ise de, bugün sorun ortadan kalkmış değildir.

Günümüzde tarımsal destekleme politikaları; fiyat müdahaleleri, girdi destekleri, zirai kredi faiz sübvansiyonları, doğal afet ödemeleri, ürün teşvik primi gibi nakdi desteklerle; araştırma, eğitim, yayım, koruma ve kontrol gibi genel hizmetler ve büyük ölçüde kamu tarafından sürdürülen tarımsal alt yapı yatırımları ve ihracat teşvikleri ile sürdürülmektedir.

2.TARIMSAL YAPIMIZDAKİ BOZUKLUKLAR

1.Tarım işletmeleri teknik ve ekonomik açıdan belirlenen optimum büyüklüğün altındadır ve çok parçadan oluşmaktadır. Ülkemizde 1950 yılında 77.3 dekar olan ortalama işletme büyüklüğü, 1991 yılında 59.1 dekara düşmüştür. Miras yolu ile bu bölünme halen devam etmektedir.

2.Küçük işletme yapısından da kaynaklanan sorunlar nedeni ile, tarım sektöründe sermaye birikimi sağlanamamış, kooperatif veya birlik şeklinde örgütlenme, üreticileri güçlü kılacak şekilde gerçekleştirilememiştir.

3.Tarımsal pazar ve pazarlama faaliyetleri yeterince gelişmediği için bu durum üreticilerin potansiyel gelir kaybına neden olmaktadır. Bu sorunu çözecek pazarlama organizasyonları ve ürünün serbest piyasada değer bulacağı ürün borsaları istenen seviyede geliştirilememiştir.

4.Ürün planlaması/yönlendirmesi yapılamamaktadır. Tarımsal destekleme politikalarının en önemli aracı olan fiyat müdahaleleri;

a)üretimin pazar sinyallerine uygun olarak gelişmesini engelleyici,

b)üretici gelirlerinde istikrarsızlık yaratıcı,

c)çiftçinin gelir dağılımını bozucu etkiler yapmakta,

d)bazı ürünlerde iç ve dış pazarlarda değerlendirilemeyen stokların oluşmasına,

yol açmaktadır. Destekleme sisteminin yönlendirici olması, aktarılan kaynakların istenen seviyede üreticilerin eline geçememekte ve dolayısıyla ürün planlaması yapılamamaktadır.

5.Destekleme politikalarında tarımın alt sektörleri itibariyle de denge kurulamamış, bitkisel üretim sektörü öncelikle desteklenmiş, hayvancılık sektörü genelde ihmal edilmiştir.

6. Tarımsal politikalar ve öncelikle destekleme politikaları günün değişen şartlarına cevap veremediği gibi, devamlılık da arz etmemekte ve dağılmış olan yetkiler koordine edilememektedir.

7. Sektörde görev alan kamu kurumlarının fazlalığı ve bu nedenle yetkilerin çok dağınık olması, hizmetlerin bir bütünlük içinde sunulmasını engellemektedir.

8.Tarımda arazi kullanımı belli bir plana dayanmadığından, toprak kullanımında verimsizliğe ve doğal kaynağın kaybına neden olan yanlışlıklar yapılmaktadır. Bugün toprak kullanımı ile ilgili yetkiler de bakanlığımız dışındaki kurumlardadır.

9.Tüm gelişmelere rağmen, tarımın yapısından kaynaklanan nedenlerle, hala tarım sektöründe modern teknoloji ve girdi kullanımı yetersizdir. Buna bağlı olarak da, araştırma-geliştirme çalışmalarında etkinlik yaratılamamış, araştırma-yayım bağı güçlendirilememiştir.

10.Tarım sektörü, doğruluğu tartışılan istatistiki rakamlar üzerinden hazırlanan projeler ve destekleme programlarına göre yönlendirilmektedir. Bu sorunu ortadan kaldıracak tarımsal veri tabanı sistemi ülkemize hala getirilememiştir.

11.Tarım ve Köyişleri Bakanlığı halen 1991 yılında çıkarılan 441 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yönetilmekte olup, yasası yoktur. Bu nedenle, Tarım ve Köyişleri Bakanlığının günün şartlarına göre, tarım sektöründe var olan dağınıklığı ve görev karmaşasını çözecek şeklide yeniden yapılandırılması sağlanmalıdır.

3. YENİDEN YAPILANMANIN AMAÇ VE İLKELERİ

Dünyanın hemen her ülkesinde olduğu gibi, ülkemizde de tarım sektörünün geliştirilmesinde belirlenen amaç ve ilkeler aşağıda maddeler halinde özetlenebilir;

 

• Çiftçi gelirlerinin arttırılması

 

• AB ve diğer rakip ülkeler ile rekabet olanaklarının yükseltilmesi

 

• Tarım kesiminin ulusal gelire katkısının arttırılması

 

• Tarımsal üretimin, çeşitliliğin ve tarım ürünleri dış ticaretinin artırılması

 

• Stratejik ürünlerde üretim arzının garanti altına alınması

 

• Gıda güvenliği ve güvenirliğinin sağlanması

 

• Yaşanabilir bir çevrenin yaratılması

 

• Doğal kaynakların korunması

 

• Yatırım ve yeniden üretimin sürdürülebilirliğinin sağlanması

 

• Üretici gelirlerinin istikrara kavuşturulmasının sağlanması

 

• Bilgi ve teknolojinin üretilip yaygınlaşabildiği bir ortamın sağlanmasıdır.

 

Bu hedeflere ulaşırken; verimlilik, sürdürülebilirlilik, katılımcılık, örgütlülük, saydamlık ilkeleri geçerli kılınarak, tarım sektöründe yapının; çok sayıda küçük işletmelerden, entansif yetiştiriciliğe doğru yönlendirilmesi esas alınacaktır.

4. YENİDEN YAPILANMA İLE İLGİLİ DÜZENLEMELER

Sektörde eksikliği devamlı olarak hissedilen, tarımsal politikaların tesbit ve uygulanmasında karar vericilere en doğru bilgiyi ulaştırmada önemli bir görevi üstlenecek, tarımsal veri tabanı oluşturulmalıdır.

Bugün için uygulanan pazar fiyat desteği, girdi desteği, kredi desteği, alt yapı desteği gibi destekler gözden geçirilmelidir. Pazar fiyat oluşumuna olumsuz etki yapan, kaynakların dengesiz dağılımını yaratan ve en önemlisi yönlendirici olamayan destekleme sistemleri yerine alternatif destekler üzerinde çalışılmalıdır. Bunlar arasında; prim sistemi uygulaması ile doğrudan gelir desteği bugün üzerinde çalışılan destekleme sistemleri olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu sistemlerin uygulanmasında tarımda yönlendiricilik, yani ürün planlaması esas alınacaktır. Bu sayede üreticiler fiyat desteğine ve bir yıl önceki serbest pazarda oluşan fiyatlara bağlı üretim yapmaktan kurtarılacak, ürünler arası pariteler de dikkate alınarak ülkenin iç ve dış pazar talebine göre üretim yapmaları teşvik edilecek ve desteklenecektir. Böylece, yanlış politikalardan kaynaklanan ürün fazlası oluşumu veya yeteri kadar üretilememe sorunu çözüme kavuşturulacaktır. Ancak, tarım sektörünün mevcut yapısına bakıldığında, bugün herhangi bir yönlendirmenin bu yapı içinde gerçekleştirilmesi imkansız görülmektedir.

Özellikle tek yıllık bitkilerde birbirinin alternatifi olan ürünlerde iki değişik Bakanlık görev almakta ve zaman zaman gerekli koordinasyon sağlanamadığından bir ürün için uygulanmak istenen politikada başarılı olunamamaktadır

Bu nedenle, ülkemizde ürün planlaması yapılarak, tarımsal ürünler arasındaki dengesizlik ve üretimlerin yurtiçi ve yurtdışı talebe göre teşviği yapılacaksa, öncelikle yapılması gereken bu hizmetlerin tek bir kurumun yetkisinde toplanması gereklidir.

Kırsal nüfusun yine kırsal alanda istihdamı için; tarımsal ürünlerin üretildikleri bölgelerde işlenmesini sağlayacak tarımsal sanayinin geliştirilmesi teşvik edilmeli, sanayi-tarım entegrasyonu belirli cazibe merkezli kırsal alanlarda gerçekleştirilmelidir. Tarım-sanayi entegrasyonu için, üreticilerin birlikler ve kooperatifler halinde teşkilatlanması desteklenmelidir.

Tarım sektörüne kredi veren kuruluşların kredi uygulamalarını, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nca belirlenmiş politikalar doğrultusunda ve bu politikalara göre Bakanlıkça hazırlanmış projelere dayalı olarak yürütmeleri sağlanmalıdır.

Üretimden tüketime her aşamada gıda kontrol sistemleri kurularak, gıda güvenliği sağlanmalıdır.

Tarımsal ürünlere yönelik pazar ve pazarlama şartlarının geliştirilmesi, bu çerçevede, ürün borsalarının ve bordlarının kurulması ve iyileştirilmesi sağlanmalıdır.

Başta Medeni Kanun’un miras ile hükümleri olmak üzere, ilgili diğer yasalarda da tarım arazilerinin parçalanmasını önleyecek değişiklikler yapılmalıdır.

4.1 GEREKLİ YASAL DÜZENLEMELER

Tarımda yeniden yapılanmayı sağlayabilmek için aşağıda belirtilen yasal düzenlemelerin de sonuçlandırılması zorunludur.

 

• Tarım ve Köyişleri Bakanlığı teşkilatının yeniden düzenlenmesi:

 

Bu düzenleme ile bakanlığımızın zaman içinde tesbit edilen yapısal sorunlarına çözüm bulunurken, diğer taraftan tarım sektörünün en önemli sorunlarından olan çok başlılıktan kurtarılması amaçlanmalıdır. Bugün tarım sektöründe görev alan bir çok kurum ve kuruluş vardır. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen ancak, sektöre götürülen hizmetlerde bütünlüğü bozan bu yapılanmanın da çözüme kavuşturulması gerekmektedir. Bu bütünlüğü sağlarken bir taraftan da öncelikle ülkede ürün planlamasına imkan verecek yapılanma hedef alınmalıdır. Bugün için ürün planlamasında, herhangi bir üründe üretimden çekilen alanlarda alternatif ürünlerin yerleştirilmesinde ve özellikle tarımsal üretim politikalarının belirlenmesinde, ülke çapında uygulamadan sorumlu ve yetkili tek bir kurumun varlığı gereklidir. Böyle bir kurum tesis edilmediği müddetçe ülkede tarım politikalarının dengeli ve etkili uygulamalarından söz edilemez. Bugün, örnek olarak, Bakanlığımızda toprak ve su gibi tarımsal üretimin en önemli olmazsa olmaz iki öğesi ile ilgili görevler Bakanlık dışında başka kurumlarca yürütülmektedir. Hububat hariç diğer bitkisel ürünlerin üretim sonrası pazarlanması ve ticaretinde bakanlığımız sorumlu değildir. Oluşturulacak tek bir kurumun; girdi tedarikinden üretime, işlenmesinden tüketiciye sunumuna kadar tüm aşamalardan sorumlu ve yetkili olması gerekmektedir.

Bu çerçevede; Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın, suni tohumlama, hayvan ve bitki sağlığı, yayım ve diğer üretim hizmetleri gibi faaliyetlerini, birlik, kooperatif, şirket gibi örgütlere devrederek; kural koyan, yönlendiren, koruma ve kontrol hizmetlerini yürüten, izleyen, değerlendiren dinamik bir yapıya kavuşturulması sağlanmalıdır

Buna göre aşağıdaki kanunların düzenlenmesi gerekmektedir

 

• Tarım Çerçeve Kanunu: Bu kanunla; tüm tarımsal üretimi garanti altına almak, tarım üreticilerinin gelir düzeylerini diğer sektör çalışanları düzeyine çıkarmak, verimliliği artırmak, tarımsal yapıyı iyileştirmek, tarıma dayalı kırsal kalkınmayı sağlayıcı önlemler almak, tarımsal girdi ve ürün fiyatlarını dengelemek ve piyasaları istikrara kavuşturmak, tarım ürünlerinin pazarlanmasını arttırıcı önlemler almak, çevreyi ve tüketiciyi koruyucu tedbirler almaktır. Bu amaçlara ulaşmada izlenecek politikaları günlük kararlardan kurtararak uzun vadeli ve istikrarlı kılmak için tarım politikalarının ana çerçevesini çizmek amaçlanmaktadır.

 

 

• Tarım Birlikleri Kanunu; Ülkemizde çiftçinin halen yeteri kadar teşkilatlanamadığı, mevcut teşkilatlanma yasalarının da yasal dayanaklarının yetersiz olması nedeni ile çiftçinin teşkilatlanmasını sağlayacak yeni bir yasaya ihtiyaç vardır. Bu kanun ile ; tarımsal üretimin ve hizmetlerin gelişmesi için teknik ve ekonomik yönden üreticilere rehberlik yapan, üreticilere girdi ve yayım hizmeti götüren, tarımsal ürünlerin değerlendirilmesi ve pazarlanması konularında yardımcı olan, iç ve dış pazarlarda kalite standardı ve maliyet açısından rekabet gücü yüksek ürün elde edilmesine katkıda bulunan, ilgi alanına giren konularda araştırma ve ıslah çalışmaları yapan ve gerektiğinde uluslararası ilgili kuruluşlarla işbirliği yaparak, bugüne kadar kamunun yaptığı birçok faaliyeti üstlenen üretici ve çiftçi örgütlerinin kurulması hedeflenmektedir. VII. Beş Yıllık Kalkınma Plan’ında da yer alan ve Bakanlığımızca daha önce hazırlanıp Başbakanlığa sevkedilen, ancak, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı gibi diğer kurumlardan olumlu görüş alınamadığı için yasalaşamayan bu kanun üzerinde, Bakanlığımızca çalışmalara devam edilmektedir.

 

 

• Tarımsal Garanti ve Yön verme Kurulu Kanunu: Avrupa Birliği’ndeki tarımı destekleyen ve yön veren FEOGA ‘ya uyum sağlayacak kanunun ve buna bağlı bir fon benzeri bir düzenlemeye gidilmesi gerekmektedir. Bu kanunun amacı; tarım politikası hedeflerini gerçekleştirmek ve uluslararası anlaşmalardan doğan yükümlülüklerimizi yerine getirebilmek için gerekli olan tarım ürünleri piyasa düzenlerini oluşturmak, tarım sektöründe yeniden yapılanmayı sağlamak, kurumsal düzenlemeleri organize etmek, tarım politikalarını tek elden ve etkin bir şekilde yürütmek ve tarımsal dış ticarette gerekli tedbirlerin alınmasına yardımcı olmaktır. Böyle bir yapılanma VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda da öngörülmüş olup, daha önce Bakanlığımız tarafından hazırlanan kanun tasarısı Maliye Bakanlığı, Devlet Planlama Teşkilatı, Hazine Müsteşarlığı gibi diğer kurumlardan olumlu görüş alınamadığı için yasalaşamamıştır.

 

 

• Tarım Ürünleri Sigortası Kanunu : Ülkemizdeki çeşitli doğal afetler ve hayvan hastalıklarının bitkisel ve hayvansal üretimde meydana getirdiği zararı karşılayacak etkili bir koruma sistemimiz bulunmamaktadır. Bu zararları karşılayacak geniş kapsamlı bir tarım sigortası uygulamasının başlayamayışı nedeniyle, devlet her yıl 5254 ve 2090 sayılı yasalarla tarım kesimine ayni ve parasal kaynak aktarmaktadır. Tarım sigortası önemli bir sosyal güvenlik işlevine sahip olmakla beraber, tarımsal üretim ve yatırım hacmini ve istikrarlı gelişmesini de etkileyen bir faktördür. Hazırlanan kanun tasarısında, tarım sektöründe sigorta hizmetlerinin üreticilere benimsetilebilmesini sağlamak için sigorta primlerinin belli bir oranının belli bir dönem için devlet tarafından sübvanse edilmesi, bunun finansmanının da doğal afet için ayrılan kaynaklardan karşılanması öngörülmüştür. Kanun tasarısı Bakanlığımız koordinatörlüğünde hazırlanmıştır.

 

 

• Toprak Kanunu: Yerine konulamayan, yeri doldurulamayan doğal kaynaklardan biri olan toprakların korunmasını, geliştirilmesini, sürekli üretken bir şekilde kullanılmasının sağlanmasını, sürdürülebilir kalkınma ilkelerine uygun olarak arazinin koruma, kullanım ve öncelik esaslarının belirlenmesini hedef almıştır.

 

Bu yasa ile; toprakların korunması amacı ile tarım alanlarında tekniğe uygun toprak işleme, otlatma, gübreleme, ilaçlama, hasat ve uygun sulama sistemleri tespit edilecek, arazi kullanımının temel alt yapısı olan toprak etütleri yapılacak; tarım dışı amaçlarla arazi kullanımını önlemek için “Tarımsal Amaçlı Arazi Kullanım Plan ve Projeleri” hazırlanacak; her türlü kentsel, endüstriyel, turistik ve tarımsal yapılar ile diğer arazi kullanımını gerektiren yatırımların planlanmasında ve projelerinde toprak koruma kanununa uygunluk aranacaktır.

Bunun yanında; arazi toplulaştırma projesi kapsamında optimum parsel büyüklükleri tesbit edilecek, belirlenenden küçük parsele sahip olanlar desteklemelerden istifade ettirilmeyecek; tarım alanlarının satışı ve miras yolu ile el değiştirmesinde optimum parsel büyüklüğüne uygunluk şartı aranacaktır.

Ülke tarımı için en önemli kanunlardan biri olma özelliğini taşıyan bu kanun tasarısı Bakanlığımız koordinatörlüğünde hazırlanmış ve hazırlanan kanun taslağı ilgili kuruluşların görüşüne sunulmuştur.

 

• Hayvan Islahı Kanun Tasarısı: Bu kanunun amacı, her türlü hayvansal üretim, iş, yarış, müsabaka ve diğer maksatlarla yetiştirilen hayvanların verimlerinin ve rekabet gücünün artırılması, bunun için soy kütüğü kayıtlarının tutulması ile hayvan ırklarının ıslahını, damızlıkların sağlıklı ve hijyenik koşullarda yetiştirilmesi ve hastalıklardan ari bir şekilde üreticilere intikalini sağlamaktır. Kanun taslağı hazır olup, ilgili kuruluşların görüşüne sunulmuştur.

 

 

• 969 Sayılı Döner Sermaye Kanunu Değişiklik Tasarısı: 21.12.1967 gün ve 969 Sayılı adı geçen Kanunla Bakanlığımız emrine 250 milyon lira döner sermaye tahsis edilmiş olup, bu limitin ihtiyaca göre Bakanlar Kurulu Kararıyla 2 katına kadar artırılması öngörülmüştür.

 

Günümüz şartlarında bu miktardaki bir sermaye ile hizmetlerin yürütülmesi mümkün değildir.

Bakanlığımız, suni tohumlama, üretimle ilgili girdi tedariki, bitki ve hayvan hastalıkları ile mücadele gibi birçok faaliyeti ücret karşılığı yapmaktadır. Son yıllarda genel bütçeden bakanlığımıza ayrılan kaynakların yetersizliği nedeni ile önemli derecede kaynak sıkıntısı çekilmekte, hizmetlerin etkinliği azalmaktadır. Özellikle taşra teşkilatlarımızdan İl Müdürlükleri, Araştırma Enstitüleri, Üretme İstasyonları ve Ziraat Okulları gibi doğrudan üretim yapan kuruluşlarımızda, sermaye yetersizliği nedeni ile üretim yapmakta güçlük çekilmektedir.

Bu itibarla; çiftçilere bedeli mukabilinde götürülen hizmetlerin, döner sermaye artırılması ile elde edilecek gelirle finanse edilmesi imkanı doğacaktır. Bu sayede, taşıt, akaryakıt, ve diğer işletme giderlerinin bu kaynaktan sağlanması genel bütçeye yükü de azaltacaktır.

Bu nedenle, adı geçen kanunun hızla değiştirilerek sermaye limitinin artırılması gerekmektedir.

 

• Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunması Hakkında Kanun Tasarısı

 

• Zirai Mücadele ve Zirai karantina Kanunu Tasarısı

 

• 308 Sayılı Tohum Tescil ve Sertifikasyonu Kanunu Değişikliği

 

• 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Tasarısı

 

• Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu Tasarısı

 

Küreselleşen dünyamızda, imzaladığımız uluslararası anlaşmalarla tarımımızın dünya ile rekabet eder duruma gelmesi,üretimin artırılması, kalitenin iyileştirilmesi için ülkemiz tarımında yeniden yapılanma kaçınılmaz bir gerçektir.

Bu itibarla; bu düzenlemenin hızla yapılması ülkemiz ve tarım sektörünün geleceği açısından zorunludur.